Նովրուզը. իրանական ամենամեծ տոնակատարությունը
Ապրելակերպ
Իրանում մեկնարկել է 1398 թվականը, տարվա առաջին ամիսը: Իրանական Նոր Տարին: Իրանական նոր տարվա առաջին օրը, գարնանամուտը, Նովրուզյան տոնը: Սա իրանցիների ամենամեծ տոնախմբությունն է: Շնորհավորում ենք գեղեցիկ ֆարվարդինը, կանաչազարդ գարունն ու բնության զարթոնքը:
Կենսալի ու առասպելական և պատմության էջերից ելած մի ձայն փարատել է ձմեռային գիշերների լռությունը: Կենարար ձայնը մարդկանց հանում է մենությունից և կանչում է բնության գիրկը:
Զարմանքով նկատում ենք, որ սառնությունը, մենությունն ու մթությունը հեռանում են՝ իրենց տեղը զիջելով արեգակի շողերին, երաժշտականությանը և բերկրանքին, որոնք բոլորին իրենց կողմն են կանչում: Սա բոլոր տոնախմբություններից տարբերվող խրախճանք ՝ Նովրուզն է եկել:Նովրուզ բառացի նշանակում է նոր օր: Բազմաթիվ հիշատակումներ կան հին Իրանում գարնանային Նովրուզը նշելու մասին: Դրանցից մեկը ֆարվարդին ամսի և ծեսերի գոյությունն է: Ֆարվարդին բառի արմատը ֆրավասին է: Հին պարսկերենում այսպես են անվանել պարսից բարեգործներին ու հանգուցյալների հոգիներին: Ոմանք գտնում են, որ բառի արմատը գալիս է «Ճիշտ որոշում» իմաստով բառից: Գարնանամուտին Նովրուզի նշումը համարվում է արարչագործության վերածնունդը : Այդպես է հիշատակում Աբուռեյհան Բիրունին, իսկ Շամսեդդին Մոհամմեդ Դամեշղին այն համարում է լույսի արարչագործության օրը: Գարնանամուտը համարվում է ցրտից մարդու վերելքի ժամանակը: Այն պահը, երբ ձմռան տխրությունը հեռանում է: Հասնում են ծաղկունքի ու բնության ջերմացման օրերը:
Իրանում նովրուզը նշել են մ.թ.ա երրորդ հազարամյակում: Այն ժամանակ նովրուզն անվանում էին ճակատագրի որոշման օրը: Ըստ ժողովրդական հավատալիքների, Նովրուզը համարվում է գարնանամուտը: Նոր տարին այն պահն է, երբ որոշվում է մարդու ճակատագիրը և նրա ողջ տարվա անելիքը:
Նովրուզը վերագրում են առաջին թագավորներին: Լուսնային հիջրեթի 4-րդ և 5-րդ դարերի գրող ու բանաստեղծներ ՝ ինչպիսիք են Ֆիրդոսին, Օնսորին, Բիրունին, Թաբարին և պատմական շատ աղբյուրներ, գտնում են, որ Նովրուզը գոյություն է ունեցել Ջամշիդի թագավորության ժամանակներից: Այն ժամանակ, երբ Իրանի թագավոր Ջամշիդը հաղթեց մթության ու տգիտությանը և գարնան առաջին օրը բազմեց գահին, նա նշեց իր գահակալությունը: Այն օրվանից ի վեր այդ օրն անվանել են «Նորուզ ՝ նոր օր» : Ի հարկե Նովրուզը նշվում էր նաև Ջամշիդից առաջ և Աբուռեյհանը թեև տոնը վերագրում է Ջամշիդին , այնուամենանիվ գրել է.«Այդ օրը նոր օր էր և պետք է նշվեր: Թեև ավելի վաղ Նովրուզը մեծ ու շքեղ տոն էր»:
Որոշ պատմաբաններ վկայել են, որ մ.թ.ա. 538 թվականին Աքեմենյան Կյուրոս թագավորը Նովրուզը ազգային տոն էր հայտարարել: Այդ օրը տոնախմբություններով մեծարում էին զինվորներին, մաքրություններ էին արվում: Այս օրը համաներում էր շնորհվում մեղադրյալներին: Ռոման Գրիշմենի և Էրնեստ Հերցֆելդի նման հետազոտողները համոզված են, որ Թախթեջամշիդը կառուցվել է Նովրուզյան տոների համար, քանի որ Աքեմենյան թագավորության ժամանակ Նովրուզը նշվել է էսֆանդի 21-ից օրդիբեհեշթի 19-ի միջև ընկած շուրջ երկու ամիսների ժամանակահատվածում: Աքեմենյան վիմագրերը ցույց են տալիս, որ նովրուզին աշխարհի տարբեր ազգերի ներկայացուցիչներ ազգային տարազներ էին կրում և Թախթեջամշիդում նշում էին այդ տոնը: Տոնական օրերին թագավորն ու պալատականները պարգևներ էին ստանում:
Այդ կապակցությամբ հիշատակումները վկայում են պատմական փաստի մասին, որ մ.թ.ա. 416 թ.-ին Կյուրոս Ա.-ը նովրուզի առիթով ոսկե մետաղադրամ է կտրել, որի մի կողմում պատկերված է կրակող զինվորի պատկեր:
Իսլամից հետո Նովրուզը շարունակել է մնալ իրանցիների ուշադրության կենտրոնում և նույնիսկ այդ տոնը հավուր պատշաճի կատարելու համար, օրացույցում համապատասխան փոփոխություններ էին կատարվել: Իրանցիների կողմից այսօր օգտագործվող արեգակնային օրացույցը 1079 թվականի մարտի 6-ին կատարելագործվել է Հեքիմ Խայյամ Նեյշաբուրիի կողմից և ստացել է «Ջալալիի օրացույց» անունը: Մինչև այդ օրացույցի մշակումը, նահանջ տարիները կամ ընդհանրապես հաշվի չէին առնվում կամ էլ օրացույցի մի անկյունում էին դրանց համար տեղ հատկացնում և խնդիրներ էին առաջացնում: «Ջալալիի օրացույց»-ում Խայյամը լավագույն կերպով է հաշվել նահանջ տարիները: Ըստ ոլորտի փորձագետների, դա համաշխարհային մակարդակում լավագույն օրացույցն է: Քանի որ լուսնային տարին տասը տարին մեկ , տասն օրով տարբերվում է իրական տարիներից , իսկ եվրոպական օրացույցում, ամեն 2500 տարվա մեջ գոյանում է մեկ օրվա տարբերություն: Իսկ «Ջալալիի օրացույցը» տասը հազար տարին մեկ անգամ ունենում է մեկ վայրկյանի վրիպում:
Իսլամական շրջանում, հատկապես լուսնային հիջրեթի 10 և 11-րդ դարերին ՝ փրկչական 16-17 դարերին ՝ Սեֆևյանների օրոք, նովրուզյան սովորույթները միաձուլվել են իսլամական ավանդույթների հետ և ստացել են կրոնական երանգ: Շիա կրոնագետների համոզմամբ, Նովրուզը համարվել է աստվածային ու սուրբ օր : Այդ օրն արարվել է Ադամը: Մեկ այլ վկայությամբ, հիջրեթի 10-րդ տարում այդ օրը Մոհամմեդ մարգարեն Իմամ Ալիին Ղադիր Խոմում իրեն փոխարինող է նշանակել ՝ որպես մուսուլմանների խալիֆա: Ուստի մուսուլման իրանցիների Նովրուզը համարում են բարիքների օր և համատեղելով ազգային ու իրանական-իսլամական մշակույթը, դրան առանձնահատուկ շուք են հաղորդել: Մեր օրերին նովրուզի նշումը տևում է երկու շաբաթ : Դա սկսվում է հին տարվա վերջին օրերին և ավարտվում է նոր տարվա 13-րդ օրը:
Նովրուզի պատմա-մշակութային երևույթն , իրանական մշակութային աշխարհում իր հասարակական երկարատև ընթացքում , շատ վայրիվերումներ է թիկունքում թողել , սակայն շնորհիվ բնության ծաղկունքի ու վերածննդով ուղեկցվող իր մշակութային ու հասարակական առանձնահատկությունների, գոյատևել է Իրանում : Նովրուզի գոյատևումն ու մնայունությունը մի քանի հանգամանքներով է պայմանավորված: Այդ տոնը սերտ կապակցված է բնության վերածննդի հետ , գարնանը տարվա նոր դառնալու կրկնությունը, տոնի ավանդույթներն առնչվում են երկրի տնտեսությանը, տոնն իր ուրույն տեղն է գրավել ժողովրդի կենցաղում և իրեն բնորոշ տոնական խանդավառությամբ , ոգևորում է իրանցիներին:Բազմահազարամյա քաղաքակրթություն ու պատմություն ունենալով, իր ազգային ինքնությունը ձևավորելու համար, Իրանն ունի հոգևոր հարուստ մշակույթ : Հին Իրանում տոնակատարությունները տեղի էին ունենում հանրային եղանակով: Պատմության ընթացքում , գնալով տոնակատարությունը կորցրել են իրենց կարևորությունը: Նովրուզը սակայն շարունակել է գոյատևել: Այն այսօր նշվում է աշխարհում և ճանաչված է որպես իրանական տոն: 2010 թվականի փետրվարի 23-ին , ՄԱԿ-ի «Ոչ-նյութական ժառանգության պահմանման համար միջկառավարական հանձնաժողով»-ի հանդիպման ընթացքում, Նովրուզը պաշտոնապես գրանցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ-նյութական մշակութային ժառանգության ցուցակում: Բնակչության առումով, այս տոնը համարվում է ամենամեծ համատեղ ժառանգության երևույթը:
Ոչ-նյութական մշակութային ժառանգությունը սերնդե սերունդ է փոխանցվում և այդ ավանդույթի բանավոր փոխանցողները, տոնը համարում են իրենց ինքնության մի մասը: Այդ ժառանգությունը պատմության ընթացքում , ըստ օրվա պահանջի, վերափոխվում է վերանայվում է, որն էլ իր հերթին դրա կենդանության մասին է վկայում: Ոչ-նյութական մշակութային ժառանգությունն ունի այլ առանձնահատկություն , որը կոտրում է սահմանները և միջանձնային , ազգային ու տարբեր հարաբերություններում փոխ է առնվում՝ անցնելով աշխարհագրական սահմանները:
Նովրուզն ունի գեղեցիկ ու խորհրդանշական ավանդույթներ, որոնք հազարամյակներ պահպանվել են: Նովրուզին իրանցիներն ուր որ լինեն,փորձում են նախքան տարեմուտը տուն գալ և ընտանիքի բոլոր անդամների հետ միասին հավաքվել ավանդական սեղանի շուրջ և նշել տարեմուտը:
